3.1. MEKÂNSAL PLANLAMANIN ÖZÜ ve TÜREVLERİ

Planlamanın çok yönlü ve uzun soluklu bir süreç olarak algılanmasına değişen çerçeve koşullarınca belirli kısıtlamalar getirilmesi halinde; planlama özünden, hem kapsam (scope) ve içerik (contents) hem de zaman (time) ve mekân (space) açısından saptırılır. Neo-liberal akımlarda yoğun bir biçimde gözlenen bu tür eğilimler, yeni planlama yaklaşımları ile yeni plan türleri üretmekte ve yeni uygulamaları planlamanın gündemine taşınmaktadır. Söz konusu oluşum, planlamanın bütünlük gözetilmeksizin birçok farklı ve tekil amaçlara hizmet etmek üzere araç olarak kullanılmasından ve planlama pratiklerinin de rasyonel kararlar yerine güncel ve popüler tercihlere kaydırılmasından kaynaklanmaktadır. Bir planlama görevinin hakkını vererek yapılabilmesi için gerekli olan bilginin ve ilginin, paranın ve zamanın kısıtlanması halinde, normatif (ideal ve olması gereken) planlamadan tavizler verilmeye başlanmakta ve planlama özünden saptırılarak dejenere edilmektedir. Bir yandan planlama çalışmalarında karmaşık sistemlerin incelenmesine çalışılırken, diğer yandan da planlamada yeni karışıklıkların yaratılmasına şahit olunmasının nedeni de budur.

Planlamada; özellikle mekânsal planlamada yaratılan önemli kargaşaların en bariz örneklerinden birini, ‘kapsamlı akılcı ve döngüsel planlama süreci’ ile ‘stratejik planlama yaklaşımı’ çatışmasında ve çelişkisinde görmek mümkündür. Neo-liberal akımlarca benimsenen stratejik planlama; öncelikli bir ihtiyacı, kısıtlı bir süreçle ve dar bir bütçeyle belirli bir hedef kitlesi için karşılamak üzere geliştirilmiş hedef odaklı bir yönetim bilimi yaklaşımıdır. Döngüsel ve kapsamlı akılcı planlama süreci ile kıyaslandığında, stratejik planlamanın dönemsel ve parçacı bir yaklaşım olduğu anlaşılmaktadır.

Geleneksel akılcı kapsamlı ve döngüsel planlamanın özünden ve uzun vadeli toplumsal ve çevresel faydalarından sapılarak üretilen stratejik planlamanın uygulama sonrası ortaya çıkan ve belirginleşen yetersizliklerini ve olumsuzluklarını gidermek ve düzeltmek, -planlamanın üzerindeki tarihsel bir lanet gibi- yine akılcı kapsamlı planlamaya düşmektedir. Dolayısıyla, bütünleşik (entegre) planlar; stratejik planlama ve benzeri yaklaşımlarla, planlama adına yapılan hataları onarmak üzere atılan adımlar olmaktadır. Bu arada 'durumdan üzerine vazife çıkartarak' olası hataların düzeltilmesi ve eksikliklerin tamamlanması amacıyla ortaya konulan artırıcı (incremental) planlama, savunucu (advocacy) planlama, çoğulcu (pluralistic) planlama, radikal (radical) planlama, katılımcı (participatory) planlama türünden kuramlar ve yaklaşımlar; bir yandan (mekânsal) planlamaya -çıktığı döneme göre- yeni fakat parçacıl katkılarda bulunurken, öte yandan da planlama terminolojisinde yaşanan çeşitliliğin ve karışıklığın daha da artmasına ve bulanık olan gölün daha da bulanıklaşmasına (Friedmann, 1998; 2003) neden olmaktan öteye de gidememişlerdir.