5. TERİTORYAL PLANLAMA

Planlamanın pratiğe nasıl taşınacağına ve kuram ile pratik arasındaki köprünün nasıl kurulacağına dair tartışmalar çerçevesinde öne çıkan konu; kademeli yerleşim sisteminde oluşan teritorayların, işlevsel alan (functional area) saptamalarına dayanarak belirlenmesi olarak ortaya çıkmaktadır. Mekânsal planlamada işlevsel alanların belirlenmesi için izlenmesi gereken en uygun yöntem teritorayal yaklaşım çerçevesinde üretilebileceği açıktır. Sack'a (1986) göre 'teritoryalleşme' mekânsal gelişim kurgusunun bir stratejisidir. Bu bağlamda; herhangi bir mekânın yönetimine ve kontrolüne kadar uzanan yelpazede teritorayal planlamanın özelliği, 'mekân' ve 'yer' gibi önemli bir 'analitik mekânsal araç' olarak kendini göstermektedir.

Teritoryal planlama paradigmasında 'alan' ve 'sınır' tanımlamaları yapılırken, sistem bilimi (özellikle, yaşayan sistemler alt-bilimi) ve planlama biliminden yararlanarak analoji çalışmaları gerçekleştirilmekte ve modeller geliştirilmektedir. Analogik modelleme çalışmaları kapsamında 'kademeli yerleşim merkezleri ve çevreleri' arasında gerçekleşen girdi-çıktı ilişkilerinin yön, yoğunluk ve etkileşim ölçümlerinden faydalanılmaktadır. Teritoryal planlamada işlevsel alanların ve sınırların tanımlanması; kademeli merkez-çevre ilişkilerinin istatistikî verilere, ampirik çalışmalara ve gözlemlere dayanarak somutlaştırılmasını ve ölçülebilir hale getirilmesini sağlayan yöntemlerle gerçekleştirilmektedir (UN-Habitat, 2015).

Söz konusu yöntemlerde ilkin; soyut anlamda 'merkez-çevre (center-periphery)' ilişkilerine bakılmakta ve yürütülen faaliyetlere göre 'hizmet alanı (service area)', 'çekim alanı (catchment/attraction area)', 'işlevsel alan (functional area)', 'etki alanı (impact area)' veya 'etkileşim alanı (interaction area)' gibi bazı kuramsal ön tanımlamalarda bulunulmaktadır. Bir sonraki aşamada ise; belirli coğrafyalarda yer alan 'merkez ve çevre' lere odaklanılarak, bunlar aralarındaki somut faaliyetler ve işlevsel bağlantılar ele alınmaktadır. Bu kapsamda iki nokta arasında karşılıklı 'çıkış-varış (origin-destination)' türü hareket ve akışlara (insan, taşıt, yük, bilgi, para, enerji, v.b.) veya akımlara dayanan gözlemlere, istatistiklere ve ampirik (empirical) incelemelere bakılmaktadır. Merkez-çevre arasında karşılıklı ilişkilerin yön ve yoğunluk itibarıyla ölçülmesi ve belirli mesafe ve aralıklara göre kademelere ayrılması sonucu; kademeli etkileşim alanlarını ve eşiklerini belirlemek de mümkün olmaktadır.

Esas amaç; merkez-çevre arasındaki ilişkilerin (kademeli) bütünlüğünü tanımlamak ve bu işlevsel bütünlüğün (kademeli) mekânsal boyutlarını somut 'alan' ve 'sınır' tanımlamalarıyla belirlemektir. Anahtar konu; ilişkilerin olabildiğince sayısal (nicel) ifadelere dönüştürülebilmesi, ölçülendirilebilmesi, aralıklandırılabilmesi ve kademelendirilebilmesidir. İlişkilerde ölçülebilirlik başarıldığı takdirde; ilişkilerin boyutlarına göre, somut 'ilişki alanları' ve 'ilişki sınırları' tanımlanabilmektedir. Böylesine bir 'kümeleme (clustering)' yönteminin uygulanması, 'işlev (function)' in ve 'mekân (space)' in birlikte ele alındığı 'teritoryal planlama' nın temelini oluşturmaktadır. Bu çerçevede; hem kademeli merkez-çevre ilişkilerinde güncel roller ve işlevsel alanlar saptanabilmekte, hem de ileride gerçekleşmesi arzulanan ve planlanan merkez-çevre ilişkileri için öngörülen roller ve işlevsel alanlar (belirli mesafe ve aralıklara göre kademelere ve eşiklere ayrılmış olarak) belirlenebilmektedir (Şekil 6, Şekil 7).